Ilshat Ependining Muxpirgha Bergen Jawabining Uyghurchisi

From:

Erkin Asiya Radiosi (lhh1007@gmail.com)

Sent:

Wed 9/23/09 8:27 AM

To:

ziauygur@hotmail.com

 Ilshat Ependining Muxpirgha Bergen Jawabining Uyghurchisi

Hormetlik qerindaqshlar:
Ilshat ependimning 5-Iyul weqesi munasiwiti bilen Boxun tor betining muxpirining ziyaritini qobul qilip muxpirning sulallirigha jawap bergen bolup, bu Xitayche bolghashqa nurghun qerindashlar uquyalmighan we bezi bir qerindashlirimiz menisini xata chushunup Ilshat ependimni bu tor bette eyiplep yazmilarni yazdi,men gerche terjime sewyem towen bolsimu waqit chiqirip bu bir muhim sobetni Uyghurchigha terjime qilip qerindashlargha asanliq tughdurush koyida boldum. Terjimide xataliq bolishi mumkun,qerindashlarning tuzutip oqushini soraymen.

Canadadiki shagirt terjimandin

Ilshatni Mexsusu Ziyaret: Shinjiang Mesilisidiki Murekkep Tugun We Oning Chiqish Yoli

Muxpir : Boxun tor betinig muxpiri Zhang Qing Yang
8-ayning 15-kunin Tor betimizning muxpiri Washingoton DCgha berip Dunya Uyghur Qurulteyining ichki ishlar komititining mudiri we Amerika Uyghur jemiyitining muwawin reyisi Iilshat ependimni 5-Iyul Urumchi weqesi munasiwiti bilen mexsus ziyaret qildi.5- Iyul Weqesining Kelip Chiqish Menbesi

Muxpir: Ilshat ependim 5-Iyul weqesi yuz berip putun dunyani zil-zilige kelturdi, siz DUQning bir rexbiri bolush supitingiz bilen bu echinishliq weqeni yuz berishi muqarer ish dep qaramsiz?

Ilshat: Bu mesilini uch tereptin sozleshke toghra kelidu.Birinchisi,Texnik jehettin eytqanda bu echinishliq weqedin tamamen saqlinishqa bolatti bolmighanda bunchiwala echinishliq bolmighan bolatti.Bu bolsa Wanglechuan wekillik qilghan Shinjiang emeldarlar gurohi eger ular unchiwala telwiliship xorigini osturup ketmey,Guangdong Shaoguandiki Uyghurlarni olturgen wqening zinjirsiman inkas qozghushigha estaydilliq bilen muamile qilip,qarshiliq we qalaymiqanchiliqning chiqishidin estayliq bilen saqlinip we aktipliq bilen birterep qilsa bolar idi,Biraq Wanglechuan Uyghurlarni ajiz chaghlap q1aldi, U Uyghurlarnni olturup qorqutup boldum,gerche qarshiliq herketler korulsimu herbi we saqchilarni ishqa selip qorqutup qoysamla, jiq bolsa birer pay oq etip qoysamla jimiqtirghili bolidu dep oylap,bir ajiz milletning uzun waqittin buyanqi na toghra muamile astida bozek we qirghinchiliqqa uchurighanliqtin kelip chiqidighan dexshetlik qarshiliqning yuz beridighinini nezerde tutmighan.Ikkinchidin,Siyaset jehettin eytqanda,Atalmish Xitay xeliq azatliq arniyisining Sherqiy Turkistanni besiwalghan atmish yildin beri, islahet we ishikni echiwitishtin keyin Wangzhendin Wanglechuanghiche hemmisi Sherqiy Turkistan her millet xelqini yoquri besimda kontirol qilip qanliq basturush siyasitini yurguzip keldi, ariliqta gerche Huyaobangning qisqa illiq muamile qilish dewiri otken bolsimu biraq bu dewir uzun otmey birkar qaldurildi. Xitay hokumitining Sherqiy Turkistangha siyasiy jehettin kontirol qilish, ixtisadiy jehettin bulang-tarajliq qilish mediniyet jehettin ziyankeshlik qilish siyasitini yurguzup, Uyghur xelqi qattiq kemsitishke uchurap keldi.
Bir namuapiq muamilige uchirighan,haqaretke uchirighan millet bundaq teghdirge boy bermey choqum qarshiliq korsitidu, oz teghdirini ozi bekitish hoqoqini elishqa koresh qilidu, bu noqtidin elip eytqanda 5-Iyul weqesi yana saqlangfhili bolmaydighan weqedur.
Uchunchidin,qimmet nuqtineziridin eytqanda,barliq dolet barliq millet chong kichik bolishidin qetti nezer hemmisi baraber bolishi shert,miletlerning oz teghdirini ozi bekitishi bolsa dunyagha omomlashqan qimmet kozqarishidur,bu dunya kishilik hoquq nizamnamisigha we birleshken doletler itipaqi nizamnamisigha kirguzilgen.Eger Xitay hokumiti birleshken doletler itipaqi nizamnamisigha emel qilip dunyagha omumlashqan qimmet kozqarishini hormet qilip Uyghurlarning oz teghdirini ozi bekitish hoqoqini etirap qilghan bolsa, bir qedem yenip disekmu, Xitay xeliq juhuriti nizamnamisi diki belgilime boyiche Uyghur xelqige heqiqi aptonomiye hoqoqi berilip Hongkongdek Hongkongni Hongkongliqlar bashquridighan Shinjangni Uyghurlar bashquridighan ish bolghan bolsimu, 5-Iyuldek bundaq echinishliq weqe sadir bolmighan bolatti.Biraq Amerikining bir maqal temsilidikidek, Qeri isht hergiz yingiliqni oginelmeydu.Xitay kompartiyisi texiche dunygha omumlashqan qimmet kozqarishini ogunishi bu yaqta tursun ozining bekitken dolet nizamnamisighimu riaye qilmay oni ayaq asti qilidu,bundaq ehwal astida qandaq qilip 5-Iyuldek miletler zidiyitidin kelip chiqqan irqiy toqunushtin saqlanghili bolsun?

Muxpir: Bir xil kozqarashtikiler shundaq qaraydiki,Maozidongning dewiride Xitayda Shinjiangda milletler zidiyiti anche bolmighan, miletler zidiyitining keskinlishishi islahet qilish ishikni echiwitishtin keyinki payda texsimi tekshi bolmighan we merkezning Shinjianggha bolghan kontroli ajizlashqandin boliwatidu deydu,buninggha siz qandaq qaraysiz?

Ilshat: Bu bir natoghra chushinish.eslide Sherqiy Turkistandiki milletler zidiyitini 1949 yili Xitay xeliq azatliq armiyisining Sherqiy Turkistangha qilghan tajawuzi elip kelgen, atmish yildin beri Uyghur xelqi ozining milet hoqoqi kurishini hergizmu toxtitipbaqmighan.
Biz aldi bilen tariximizni eslep oteyli,texminen tort ming yilning aldida, bizning ejdatlirimiz bu topiraqta yashap shanliq mendiniyetni yaratqan.1888 yili Qin xandanlighi teripidin besiwelinip Shinjiang dep isim qoyghan,buning menisi yingi zimin dimektur,men bu yerde shunimu eskertip otey qin xandanlighi mushu bir waqitta Xitaynimu besiwalghan.1911-yili qin xandanlighini Guomindang hokumiti aghduriwetti.Bizning wetinimiz millitarislarning qoligha otken,biz 1933-yili we 1944-yili ikki qetim dolet qurduq ismi Sherqiy Turkistan, keyin hemmisi aghduruwitildi,1949 yili Xitay azatliq armiyisi Sherqiy Turkistanni besiwaldi,Sherqiy Turkistan xelqi hergizmu qarshiliqni toqtatqini yoq,50-yillardiki ghulja Rexmanop weqesi;Qazaq xelqining milet qehirmani Osman batur qozghulingi;60-yildiki miliy armiye we Ili xelqining qozghulingi shunungdek 70-yillardiki Xeliq inqilawi partiyisining qozghulingi qatarliqlarning hemmisi jahangha tarqalghan chong quralliq toqunush hesaplinidu,
bolupmu 60-yillardiki xeliq inqilap partiyisining teshkilligen Mijit bash qomandanning quralliq qozghilingi,Xitay armiyisi bilen biwaste tirkiship quralliq toqunush bir keche kunduz dawam qilip axirida besiqturghan.Chunki shu chaghlardiki siyasiy weziyetning yepiqlighi uchur tyexnikisining rawajlanmighini sewewidin bu qarshiliq herketlirini hechqandaq adem uqalmay,kishilerge Sherqiy Turkistanda heshqandaq ish bolmighandek jim-jit miletler toqunishi bolmighan halettiki tuyghu bergen,emiliyette hergiz undaq emes.
80- yillargha kirgendin keyin, Uyghur xelqi ozlirining mediniy kimligini we dinniy tewelligini qaytidin terghip qilip, milet we din engi qayta oyghunishqa bashlidi,Xitayning siyasitimu shuninggha egiship ozgerdi,ular buni milet engining bash koturishidep bilip qobul qilishqa bolmaydu dep qarap,zor kolemde koshmenlerni yotkep,muaripta Xitay mediniyitini kuchlendurup, Uyghur mediniyitini chetke qeqip,atmilatsiye siyasitini yurguzip siyasiy jehette Uyghurlarni chetke qaqti.Maozidongning dewiride Aptonom rayon bashliqlirining 70-80% ti Uyghur bolup Xitay bashliqliri 10-20% idi, hazir Uyghurlar yerimgimu barmaydu,Xitaylarning nispitini keng derijide yoquri koturdi.Uning ustige muhim orunlar Xitaylarning qolida,Sherqiy Turkistandiki Saqchi we maliye idarilirining birinchi bashlighining hemmisi Xitaylarning qolida,peqetla pilanliq tughun we xeliq ishliri idarisidek muhim bolmighan orunning birinchi bashlighi Uyghurlardin bolmaqta.

Muxpir:Men Beijindiki emeldarlar arisida bir chaq-chaq eqip yuridu dep anglidim,bir ademni ozining burunqi emilidinmu yoquri orunbgha muwawin bashliq qilip teyinleptiken u adem buninggha naraziliq bildirip men bu teyinligen yerde ishlimeymen ya men Uyghur bolmisam deptu.

Ilshat:Ozlirige jenini beghishlighan halette sadiq bolghan Uyghur kadirlarmu ularning ishenchisige erishelmeydu.Ularning yidiyegologiye harektiri oz militidin bashqilarni geyri oyda dep qaraydu, ular yurigining chongqur yeridin biz Uyghurlarni ozliri bilen teng bille yashashqa bolidighan milet dep qarimayudu. Eger milliy bolgunchilik qilidighan, milet arisigha ochmendilik kelturidighan, doletni parchilashqa urinidighan kishiler deyilse ular bashqa adem bolmastin del miletler siyasitini pilanlap we ijare qiliwatqan komunis emeldarliri bolidu huddi Wanglechuandek ademlerdin ibaret.

Rebiye xanim bilen 5-Iyul weqesining munasiwiti

Muxpir: 5-Iyul weqesi yuz bergendin keyin,Xitay hokumiti bu weqeni Rabiye xanim perdi keynide turup kontrolqilghan deydu,biraq cheteldiki bezi bir jamaet pikiride Rabiye xanimning undaq tesiri yoq deydu, siz bu mesilige qandaq qaraysiz?

Ilshat:Xitay hokumitining bu sozi bir intayin peskeshlik bilen qara chaplighanliq bolidu,5-Iyul weqesi yuz beipla birinchi waqittila Xitay hokumiti bu weqeni Rabiye qadir we Dunya Uyghur Qurultiyining kontirollighida bolghan dep ozlirini toghra ispatliq melumetke ige ikenligini jakalidi.Perez qilip koreyli,eger shundaq bolsa ular nimu uchun bu weqening aldini elip basalmidi? Bu oz ozige zidiyet emesmu? Buning da ikki xilla chushenche hasil qilghili bolidu, biri bolsa,ular qesten 5-Iyul weqesining kelip chiqishigha yol qoyghan bolidu. Ikkinchisi bolsa Bu ishta Rabiye xanimning kontirollighida bolghan digen gep tamamen yoq gep bolup,Xitay hokumiti Rabiye xanimgha qesten qara chaplap,ozlirining milliy siyasitining meghlub bolishididiki mesuliyetchanliqtin bash tartishtin bashqa ish emes.Xitay hokumitining teximu yaxshiraq we teximu xeqni qayil qilghidek chushendurishi barmu?

Rabiye xanimning tesiri heqqide toqtalsaq,elwette chong tesir kuchi bar. Rabiye xaning burun Xitaydiki on chong bayning biri bolghan,doletlik siyasiy kengeshning ezasi bolghan,eger u oziningla menpetinin oylighan bolsa u elwette teximu bayashat yashighan bolatti, biraq u hemmidin waz kechip oz militining milet hoqoqi heqqide Koresh qilish yolini tallap, turmige kirishtinmu yanmidi, uning ustige hazir ikki balisimu turmide yatmaqta.Rabiye xanimning ozini qurban qilish roxi putun Uyghur xelqining keng kolemde hormitige erishti we Uyghur xelqining meniwiy anisigha aylandi.Gerche Rabiye xanimning tesir kuchi kuchluk bolsimu u ozining bu tesiri arqiliq 5-iyul weqesini sadir qilmidi,chunki bu uning iydiyisi bilen Dunya Uyghur Qurultiyining tup mexsitige uyghun emes.Bizning asasiy mexsitimiz kishilik hoquq we qanoniy roxqa asasen bizning militimizning erkinligi we hoqoqigha erishish,biz techliqni hormet qilip terorchiliqqa qarshi turumiz,adettiki puxralargha nispeten qirghinchiliqqa teximu qarshi turumiz.Eger bundaq bolmighanda biz xelqaradiki shunche keng qolashqa we hormetke erishelmigen bolattuq.
Eger bu mesilige yaman tereptin qarisaqmu, Xitay hokumitining digenliri emiliyetke uyghun kelmeydu.ularning deyishi boyiche teroris Rabiye xaning birnechche qetip telefon berip eskertip qoyishi bilenla Sherqiy Turkistanda 200din artuq adem olgen(emiliyette bizning alghan melimetimizda 10mingdin artuq Uyghurlarning iz derigi yoq) we mingdin artuq adem yarilanghan 5-Iyul weqesiyuz berse,Rabiye xanim bilen Dunya Uyghyur Qurultiyining bunchiwala karamiti bolghan bolsa, Wanglechualer Sherqiy Turkistanda put tirep turalamdu?U topiraq aliqachan ot dengizigha aylinip ketmemdu?

Miletler zidiyiti irqiy toqunidshqa qarap keskinleshmekte

Muxpir: Xitay hokumiti Urumchi 5-iyul weqesini milletler mesilisi emes teximu irqiy toqunush mesilisi emes dep qarimaqta, siz bu 5- iyul weqesining haraktirige qandaq qaraysiz?

Ilshat:Bu Xitay komunisliringing ozini we xeqni aldighanlighi, 5-Iyul weqesining uzun mudetlik chongqur milliy zidiyettin partilighan irqiy toqunish ikenligini we bu toqunishning hemdila bashlanghanlighini hemmi adem korup yiteleydu.Men bultur Harward unwersitidida echilghan totinchi qetimliq milliy gurpilar bashliqliri tetqiqat yighinida shuni eskertken idim,eger Xitay hokumiti miliy siyasetni ozgertmise Sherqiy Turkistan Palestingha aylinidu. Shu chaghda nurghunlighan kishiler undaq bolmaydu dep mini bolmughur soz bilen kishini qorqitishtin ibaret digen idi, bir yil otmeyla 5-Iyul weqesi sadir boldi. Kelgusidiki Shinjang qandaq bolidu? Kim palestindinmu qanliq qirghinchiliq yuz bermesligige kapaletlik qilalaydu?
Wanglixiong ependim bolsa Shinjiang we Xizang mesilisiheqqidiki Xitay ilmiy hadimi,U burun Shinjiang mesilisini Sovet we Bosiniyediki milliy mesile bilen selishturup mundaq digen: Shinjiangda az digende Sovet parchilanghandiki chaghdiki toqunishgtin eghir toqunish yuz beridu,chunki Sovet parchilanghanda asesen techliq bilen parchilandi.Yuguslawiyege oxshash parchilinishta bolipmu Bosiniye urushu qanliq qirghinchiliq we teximu rehimsiz bolghan putunley milletni yoqutush we omumyuzlik qirghinchiliq yuz bergen.Bundaq ehwal kelguside Shinjangda yuz berishi mumkun. Shinjiangning nopusi Bosiniyedin 3 hese kop, yeri teximu chong.Shunglashqa uning dayrisi we qanliq qirghinchiliq ehwali Bosiniyenikidin eship chushidu.
Wanglixiong shundaq qaraydiki,kelgusidiki Shinjiangdiki topilang dawamliq yuz beridu,hetta teximu eghir bolidu, budaqi weqe bolsa omomiy weqening bir burjigi we bir qatar milliy we irqiy topilangning bashlinishi hesaplinidu.
Eger hazir milliy siyasetni ozgertmigende,milletler arisidiki ochmenlikni tugetkili bolmaydu,bolupmu Xitaylar bilen Uyghurlar arisidiki munasiwet we sozlishishnini elip berip ochmenlikni tugutup oz ara chushunishni hasil qilish kerek.Eger bu nuqtini emelge ashuralmighanda, hazirqidek milletler munasiwitidiki kichikkina bir uchqunning chong bir toqunushqa aylinishi hetta teximu qanliq qirghinchiliq yuz berishi kolimi hazirqidinmu chong bolishi mumkun,bundaq extimalliq choqum mewjut.
Miningche Wanglixiong ependim Xitay ziyaliliri ichidiki qosighi keng nezer dayrisi chongqur pishqedem zat, uning milet heqqidiki kozqarishi musteqqil we chongqur,epsuski bundaq semimi pikirlerni Xitay kompartiyisi anglimaydu.Ular hammi tallashqa bolidighan pikirlerdi ular dawamliq eng nachirini tallaydu.

Muxpir: Yeqinda Xitay hokumiti minglighan Uyghurlarni tutqin qildi,xewerlerge qarighanda qanoniy resmiyetlernimu bejirishke bashlighan,eger melum sandiki Uyghurlarni olum jazasigha hokum qilsa sizche Shinjiangning weziyitide keskinlishish yuz beremdu?

Ilshat:Bu choqumdur. Bizning igelligen melumatimizda on mingdin artuq adem ghayip bolghan,bir mihmanxanida bir qetimdila 200 ademni etip olturgen, deyishlerge qarighanda ular 10-ayning biridin burun bir turkum ademlerni olum jazasigha hokum qilidiken, shu arqiliq Uyghur xelqini qorqutmaqchi boliwitiptu.Biraq men kesip eytalaymenki, bundaq qilish miletler ochmelikini teximu kucheytidu.Bir ademni jismaniy jehettin yoqutush mumkun,bir doletni boysundurishi mumkun,biraq bir milletning roxi we iradisini boysundurushqa bolmaydu.Eger Uyghurlargha berilidighan olum jazasini 10-ayning biridin burun ijira qilsa, Sherqiy turkistanda 5-Iyul weqesige oxshash we oningdinmu shidetlik weqening yuz berishi tamamen mumkun,kelghusidiki Sherqiy Turkistan menggu tenichimaydu. Bu qorqutush we teghdit emes,bu bir muqarer yuz beridighan logikiliq tereqiyat.

Rabiye xanimning milletler oz teghdirini ozi belgilesh oqoqi toghrisida

Muxpir: Biz shuni kuzettuqki,5-Iyul weqesidin keyin Rabiye xanim kop qetim miletler oz teghdirini ozi bekitish heqqide tekitlidi, miletler oz teghdiurini ozi bekitish bilen Shinjiangning musteqqillighida qandaq periq bar?

Ilshat: Emiliyette bu bir xil natoghra chushenche.Dunya Uyghur Qurultiyi qurulghandin beri milletler oz teghdirini ozi bekitish tup mexsitide ching turup keldi,buni hazir otirigha qoyghan emes.Miletler oz teghdirini ozi bekitishi biz uchun eytqanda bir xil tallash oqoqidin ibaret,buning mezmuni biz ozimizning millitimizge uyghun siyasiy yollni tallash,biz Xitaydin ayirilishni yaki Xitayning ichide turushni tallaymiz.Sherqiy turkistanning musteqqilligi uning ichidiki bir tallanma bolimi.Men shuni tekitlimekchimenki,milletler oz teghdirini ozi bekitish bolsa birleshken doletler itipaqining nizamnamisi teripidin qoghdilidighan milletler hoquqi.Bu bir omumiy qimmet kozqarishi.Burun Xitay rexpiri Maozidongmu: Doletning musteqillighi milletning azatlighi bu tosqili bolmaydighan tarixiy eqim digen.Maozidong digen miletning azatlighi digenlik emiliyette bir zorawan miletning kontirollighidiki bir ajiz miletning oz teghdirini ozi bekitishni telep qilishning bir xil shekli.Yana shuni tekitleshke toghra kilidiki,bizning oz teghdirimizni ozimiz bekitishimizni telep qilishimiz techliq asasta elip berilidu, biraq alahide ehwal astida mesilen irqiy urughini qurutush yuz berse bashqa yolarnimu tallashimizge toghra kelidu.Chunki bir millet dolitinig gumran bolishi millet urughuning qurishidek muhim tarixiy peytte miletni qutquzush hoqoqini we xeliqning qozghilang koturush hoquqini bir xil iydiye yaki bir xil shekil tossup qalalmaydu.

Muxpir:yeqinda Rabiye xanim nurghunlighan deplomatiye heriketlirini elip barmaqta,Siler xelqaraning onumlik yardimi we qollishigha erisheldinglarmu?

Ilshat:Rabiye xanim Yaponye we Australiyede ziyarette boldi,we pat arida yoropada ziyarette bolmaqchi,gerche Xitay hokumiti zor kuch bilen tosushqa urunghan bolsimu, biraq yanaila nurghun muwapiyetlerge erishtuq.5-Iyul weqeside komunis partiye bu mesuliyetni Rabiye xanim we uning riyasetchiligidiki Dunya Uyghur Qurultiyige artqanlighi bilen Rabiye xanimning we Dunya Uyghur Qurultiyining name we tesiri barghansiri kucheymekte.Nurghunlighan Amerika dolet parlamit ezaliri bizge yardem beridighanlighini we bizni qollaydighanlighini bildurdi.Amerika dolet demukiratik fondi jemiyiti bizning kishilik hoquq kurushimizni bashtin axirighiche qollap kelmekte.Nurghunlighan Xitay ziyaliylirimu del waqtida ornidin des turup Xitayning miletler siyasitini tenqit qilip,Uyghur xelqining adalet perwer herkitini qollidi.Bu otken yildiki 14-mart Tibet weqesidin kop periqlinidu.
Dunya Uyghur Qurultiyi Xitay we bashqa millet dosliri bilen bezi heriketlerni elip berip bir xil birlik sep tuzup,Xitay chong qurlughining demukiratiye we kishilik hoquq ishlirini ilgiri surushni oylishidu,shuning bilen bir waqitta bizning Sherqiy Turkistan xelqimizning azatliq ishini ilgiri suridu,Bu jehette kompartiye bizning oqutquchimiz bolalaydu.

back to : Uygurlarning Menberi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Uygurlarning Menberi

  GATE  /

Arabic

  Home
ET news
Riots in ET
E T  MAP
ET GEOGRAPHY
ET CIVILIZATION
ET memory
E. T.  OIL
ET ALBUM
ET National Congress
ET HISTORY
 ET GOVERNMENT DECLRATION 
DONATIONS  
NOT TERORISM  
Australia`s Uygur
Uygur in Esonia
Uyghur American Association
ETR MEMORY
LITERATURE
NEED A LEADER
BIRTH CONTROL
AT BELGIUM
PHOTOS IN SWEDEN
Nuclear Tests
story of scape
AMNESTY
International media
Rebiya Kadeer
Oleg Sidorov
Tom Watkins
Sergey Rasov
Uygur diaspora
Uygurlarning Menberi
Paul Goble
Uygur script
Zia Samedi
Uygurs Links
Uygur Links
ET books
Travelling to ET
Uygur Info center
Turkistan on line
Gökbayrak
Uyghurche